Trong số mười hai con giáp thì ngựa là một trong những con vật được dân gian coi trọng và quan tâm khá nhiều. Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, hãy cùng tìm hiểu về con ngựa qua các thành ngữ, tục ngữ của nước ta.

          Chúng ta đã biết, ngựa là con vật có dáng vẻ oai vệ nhưng hiền lành, thanh nhã. Ngựa có nhiều tên gọi khác nhau tùy vào màu lông trên mình, như: lông toàn màu trắng gọi là ngựa bạch; trắng chen một ít đen gọi là ngựa kim; màu đen tuyền gọi là ngựa ô; đen pha màu đỏ là ngựa hồng; tím đỏ pha đen là ngựa tía; trắng có sọc đen là ngựa vằn... Thành ngữ, tục ngữ liên quan đến con ngựa cũng đa dạng, phong phú như vậy, khi lạc quan, lúc bi quan và thường mang màu sắc triết lý gắn với cuộc sống con người.

         @ Hình ảnh con ngựa đầy lạc quan:

          Thời xưa, vào cái thuở Nam chinh Bắc chiến, con ngựa vốn là một phương tiện phục vụ đắc lực cho chiến trận. Hầu như mỗi khi được nhắc đến, ngựa đều gắn liền với chiến trường, với trận mạc. Để chuẩn bị lực lượng, để rèn luyện quân đội, người xưa nói: “Chiêu binh luyện mã”. Để so sánh thế trận đối đầu không cân sức, ngựa cũng được ước lệ tượng trưng: “Đơn thương độc mã” hay “Thiên binh vạn mã”. Nhưng gây ấn tượng nhất có lẽ là hình ảnh “Da ngựa bọc thây”, “Dặm nghìn da ngựa”. Thành ngữ khắc họa hình ảnh tuyệt vời của những người tráng sĩ xem cái chết nhẹ tựa lông hồng, họ sẵn sàng hy sinh oanh liệt nơi chiến trường vì sự hưng vong của đất nước.

          Nhưng không chỉ có  thế, ngựa được xem như một trong những yếu tố để đánh giá sự thành đạt, sự giàu sang, có địa vị danh giá trong xã hội, như câu: “Lên xe xuống ngựa”. Những người có tính cách thẳng thắn, bộc trực, nghĩ gì nói nấy, không toan tính, giấu diếm những suy nghĩ trong lòng được gọi là: “Thẳng như ruột ngựa”. Và đẹp nhất về ngựa có lẽ là hình ảnh cháng trai bái tổ vinh quy, để tiểu đăng khoa nối tiếp đại đăng khoa, trong câu: “Ngựa ô anh khớp kiệu vàng / Anh tra khớp bạc đưa nàng về dinh”. Rồi hình ảnh ngựa được nhắc đến một cách sâu sắc, ý nghĩa như sự đồng cảm, sẻ chia trong một tập thể: “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ”. Và có một câu đan gian hay dùng, đó là: “Mã đáo thành công”; nguyên văn đầy đủ theo âm Hán Việt của câu này là "Kì khai đắc thắng, mã đáo thành công", có nghĩa là: "cờ phất (làm hiệu) chiến thắng, ngựa quay về (báo tin) thành công". Câu "Mã đáo thành công" thường được người ta dùng để chúc nhau: luôn gặp mọi điều thuận lợi, mọi việc được hanh thông, tấn tài tấn lộc. 

          @ Hình ảnh con ngựa mang tính bi quan:

          Dân gian vẫn còn lưu truyền rất nhiều những hình ảnh ngựa mà người nghe chủ yếu chỉ nắm bắt lấy cái phần thông tin đầy ẩn ý thâm thúy phía sau. Họ không quan tâm đến đối tượng ngựa được nhắc đến mà chủ ý là tìm hiểu xem người nói muốn bộc lộ điều gì. Văn học dân gian có cả một kho tàng thành ngữ, tục ngữ sử dụng cách diễn đạt bóng gió này. Và ở đó, đôi lúc hình ảnh con ngựa xuất hiện trong sắc thái không được tích cực mấy.

          Dùng hình ảnh ngựa đôi lúc để than thở sự cực nhọc vất vả, như: “Làm thân trâu ngựa”. Dùng ngựa để chê bai những kẻ hung hãn, ngang ngược, không có tính người, là: “Đầu trâu mặt ngựa” ; để phê phán sự ngạo mạn, bất chấp, thích đối đầu mà không lượng được sức mình của giới trẻ, có câu “Ngựa non háu đá”. Ngựa còn được dùng để nguyền rủa độc địa, chẳng hạn câu: “Voi giày ngựa xéo”. Thành ngữ “Ngựa quen đường cũ” trong đời sống hiện đại thường được dùng với ý nghĩa phê phán những thói quen làm việc xấu, không thể thay đổi. Thành ngữ "Cưỡi ngựa, xem hoa" là để chỉ những việc làm có tính chủ quan, qua loa mà không suy xét kĩ. Thành ngữ “Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã” hàm ý “những kẻ xấu thì thường hay tìm đến những kẻ xấu khác, để cùng giao du hay mưu đồ làm những việc mờ ám”.

          Tóm lại, cũng như biết bao câu thành ngữ, tục ngữ trong dân gian, sự phong phú về nét nghĩa trong những câu nói có hình ảnh con ngựa - một con vật quen thuộc với con người - luôn có tính chất tiềm ẩn với những ngữ nghĩa rất đa dạng, sâu sắc. Cuối bài viết, nhân dịp năm mới Bính Ngọ 2026, bên chén trà ngày Xuân, xin được cùng chúc nhau câu “Mã đáo thành công”!./.

(Nguyễn Đường, tổng hợp và biên soạn)